ÖZEL TÜKETİM HARCAMALARI DEFLATÖRÜ
İLE TÜFE ENFLASYONU ARASINDAKİ
UYUMSUZLUK
(Zafer YÜKSELER, 17 Eylül
2025)
TÜİK,
1 Eylül 2025 tarihinde Ulusal Hesaplara ilişkin ana revizyon sonuçları ile 2023
yılı Arz-Kullanım Tablosunu kamuoyuna
açıklamış; üretim, harcama ve gelir yönünden GSYH hesaplarının tümünü revize etmiştir.
Bu kapsamda, TÜİK metodolojik değişiklikler yanı sıra yeni veya güncellenmiş
veri kaynaklarının sisteme dahil edildiğini ve istatistiki iyileştirmelerin
yapıldığını belirtmiştir[1].
TÜİK tarafından cari fiyatlarla
açıklanan GSYH ve harcama bileşenleri; gerçek değişimlerle birlikte fiyat
hareketlerini de kapsamaktadır. Gerçek değişimlerin elde edilebilmesi için
fiyat değişikliklerinden gelen etkinin giderilmesi gerekmektedir. TÜİK, zincirlenmiş
hacim endeksleriyle elde ettiği GSYH ve harcama bileşenleri ile, fiyat etkisini
yok ederek; belli bir dönemde gerçek
değişimleri de ölçmektedir.
2023
yılı eski ve yeni seriler karşılaştırıldığında GSYH’da yapılan revizenin yüzde
2,06 ile oldukça sınırlı olduğu görülmektedir. Ancak, “Amaca Yönelik Bireysel Tüketim Harcamaları Sınıflaması (COICOP)” göre, özel nihai tüketim harcamaları ve bazı alt bileşenlerinde
yapılan revizeler önemli boyutlara ulaşmaktadır. Özel nihai tüketim
harcamaları, yerleşik ve yerleşik olmayan hane halklarının tüketimlerinden
oluşmaktadır. Cari fiyatlarla toplam özel nihai tüketim harcamalarında ve alt
harcama gruplarında önemli revizyon yapılmıştır. Aynı zamanda 2009=100 bazlı
zincirleme hacim endeksleri de revize edilmiştir. 2023 yılında, eski seriye
göre, cari fiyatlarla toplam özel nihai tüketim harcamaları yüzde 6,4, hacim
endeksi ise yüzde 6,7 oranında aşağı yönlü revize edilmiştir (Tablo:1).
Tablo:1-Özel
Nihai Tüketim Harcamalarına İlişkin Revizyonlar
|
|
Cari
Fiyatlarla Revize Oranı (%,Yeni/Eski Seri) |
2009=100
Hacim Endeksi Revize Oranı (%, Yeni/Eski Seri) |
2020-2023
Dönemi Ort.Revize (%) |
|||||||
|
|
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
2020 |
2021 |
2022 |
2023 |
Cari
Fiy. |
Hacim
E. |
|
1.Gıda ve
Alkolsüz İçecek |
-2,3 |
-1,8 |
-9,4 |
-6,9 |
-7,1 |
-5,9 |
-11,3 |
-10,0 |
-6,5 |
-8,7 |
|
2.Alkollü
İçecek,Tütün |
-15,9 |
-11,1 |
0,6 |
0,6 |
-2,9 |
2,8 |
14,0 |
11,3 |
-3,2 |
6,8 |
|
3.Giyim ve
Ayakkabı |
3,1 |
5,2 |
11,6 |
10,6 |
6,1 |
2,1 |
-5,3 |
-8,7 |
9,6 |
-2,9 |
|
4.Konut,Su,Elektrik,Gaz
|
9,7 |
9,7 |
5,3 |
9,9 |
1,2 |
1,3 |
-0,2 |
0,3 |
8,5 |
0,6 |
|
5.Mobilyalar |
-11,6 |
-8,3 |
-9,9 |
-7,8 |
-1,6 |
1,4 |
0,5 |
0,5 |
-8,9 |
0,3 |
|
6.Sağlık |
44,7 |
21,4 |
7,6 |
-7,1 |
32,0 |
18,1 |
4,1 |
-8,8 |
5,4 |
7,8 |
|
7.Ulaştırma |
-17,4 |
-10,2 |
-8,0 |
-12,8 |
-5,3 |
1,3 |
1,5 |
-4,2 |
-11,5 |
-1,7 |
|
8.Bilgi ve
İletişim |
21,3 |
18,8 |
53,5 |
31,9 |
-2,3 |
-3,1 |
16,0 |
14,3 |
34,0 |
7,2 |
|
9.Eğlence,Spor
ve Kültür |
-14,8 |
-19,2 |
-23,5 |
-30,9 |
4,8 |
0,4 |
-3,9 |
-13,1 |
-26,2 |
-5,4 |
|
10.Eğitim |
-4,8 |
-14,5 |
-19,9 |
-16,3 |
-1,6 |
-8,3 |
-13,1 |
-12,7 |
-15,7 |
-9,7 |
|
11.Lokanta
ve Konaklama |
9,5 |
-1,3 |
2,2 |
-8,1 |
4,1 |
-4,6 |
-6,3 |
-10,3 |
-4,6 |
-5,5 |
|
12.Diğerleri
Mal ve Hiz. |
-15,7 |
-8,2 |
-3,7 |
-11,5 |
-12,6 |
-5,5 |
-1,5 |
-11,5 |
-9,2 |
-7,6 |
|
ÖZEL NİHAİ
TÜKETİM |
-3,0 |
-2,7 |
-4,1 |
-6,4 |
-2,0 |
-1,8 |
-3,5 |
-6,7 |
-5,0 |
-3,8 |
Kaynak:
TÜİK ve kendi hesaplamalarımız.
2020-2023
döneminde yapılan revizyonda, cari fiyatlarla özel nihai tüketim harcamalarının
ortalama yüzde 5 oranında aşağı doğru revize edildiği görülmektedir. Bu dönemde cari fiyatlarla
özel tüketim harcamaları; eğlence-spor-kültür (%-26,2), eğitim (%-15,7),
ulaştırma (%-11,5), diğer mal ve hizmetler (%-9,2), mobilya (%-8,9),
gıda-içecek (%-6,5), lokanta-konaklama (%-4,6) ve alkollü içecek-tütün (%-3,2)
oranında aşağı yönlü revize edilmiştir.Revize sonucu cari fiyatlarla
harcamaların arttığı gruplar ise; bilgi-İletişim (%34), giyim-ayakkabı (%9,6),
konut (%8,5) ve sağlık (%5,4) sektörleridir.
2020-2023 döneminde, özel
nihai tüketim harcamaları hacim endeksi de ortalama yüzde 3,8 oranında aşağı
doğru revize edilmiştir. 2020-2023 döneminde özel nihai tüketim harcamalarının
hacim endeksleri ise; eğitim (%-9,7), gıda-içecek (%-8,7), diğer mal ve
hizmetler (%-7,6), lokanta-konaklama (%-5,5), eğlence-spor-kültür (%-5,4),
giyim-ayakkabı (%-2,9), ulaştırma (%-1,7) harcama gruplarında aşağı yönlü
revize edilmiştir. Hacim endeksleri yukarı yönlü revize edilen gruplar ise; sağlık
(%7,8), bilgi-iletişim (%7,2), alkollü içecek-tütün (%6,8), konut (%0,6) ve
mobilya (%0,3) sektörleridir.
Özel nihai tüketim
harcamalarında yapılan bu revizeler sonucunda, harcama gruplarının tüketim
harcaması içindeki payları da değişmiştir. 2020-2023 döneminde giyim-ayakkabı,
konut ve bilgi-iletişim gruplarının payı belirgin ölçüde yükselirken, ulaştırma,
eğlence-spor-kültür ve mobilya grubunun paylarında düşüş gözlenmiştir.
TÜİK, dönemsel GSYH serisinde “Dayanıklılık
Türlerine Göre Hanehalkı Tüketim Harcamalarını” açıklamaktadır (dayanıklı,
yarı dayanıklı, dayanıksız mallar ve hizmetler). Yıllık serilerde ise, Tüketici
Fiyat Endeksi ile uyumlu “Amaca Yönelik Bireysel Tüketim Harcamaları Sınıflaması (COICOP)” kullanılmaktadır. Bu notta, “Amaca Yönelik Bireysel Tüketim Harcamaları Sınıflaması (COICOP)”a göre açıklanan özel
nihai tüketim harcamaları “zımni fiyat deflatörleri” ile TÜFE
yıllık ortalama enflasyon oranları karşılaştırılacaktır. Zımni
(implicit) terimi, bu deflatörün, fiyatlar ve harcama miktarlarındaki
değişimleri birlikte ele alarak dolaylı yoldan hesaplandığını vurgulamaktadır.
TÜİK cari fiyatlarla özel nihai tüketim harcaması değerlerini açıklamakta,
ancak sabit fiyatlarla değer açıklamamaktadır. Bu nedenle sabit fiyatlarla
değişim için zincirleme hacim endeksindeki değişim kullanılmaktadır. Cari
fiyatlarla özel nihai tüketim harcamasındaki (ÖTH) değişimin, sabit fiyatlarla olan
değişime oranı ile zımni fiyat deflatöründeki yüzde değişim aşağıdaki formülle elde
edilmektedir;
Zımni Fiyat Deflatörü (%) = (Cari Fiyatlarla ÖTH.değişimi/Sabit
Fiyatlarla ÖTH değişimi)* 100-100
Özel
nihai tüketim harcamalarının cari değerleri ve zincirleme hacim endekslerinde
yapılan revizeler sonucunda, harcamalara
ilişkin zımni fiyat deflatörlerinde önemli bir değişim gözlenmiş, bazı
sektörlerde deflatörler önemli ölçüde yükselmiştir. Özel nihai tüketim harcaması genelinde
zımni fiyat deflatöründe sınırlı bir değişim olmuştur. Nitekim 2021-2023
döneminde ortalama özel nihai tüketim harcaması zımni fiyat deflatörü, yeni
seride 0,8 puan artarak yüzde 55,6’dan, yüzde 56,4’e yükselmiştir (Tablo:2).
Ancak alt gruplarda fark; giyim-ayakkabı
grubunda 12,1 puan, gıda-içecekler grubunda 7,2 puan, ulaştırma grubunda ise 2,5
puan olmuştur.
Tablo:2-Özel
Nihai Tüketim Harcama Deflatörleri (%)
|
|
ESKİ
SERİ |
YENİ
SERİ |
2021-2023
Ortalaması |
||||||
|
2021 |
2022 |
2023 |
2021 |
2022 |
2023 |
Eski |
Yeni |
Fark |
|
|
1.Gıda ve
Alkolsüz İçecek |
25,9 |
104,9 |
67,9 |
49,7 |
100,4 |
70,0 |
66,2 |
73,4 |
7,2 |
|
2.Alkollü
İçecek,Tütün |
9,4 |
72,3 |
53,6 |
9,2 |
75,8 |
57,2 |
45,1 |
47,4 |
2,3 |
|
3.Giyim ve
Ayakkabı |
13,4 |
72,7 |
66,1 |
20,2 |
97,6 |
70,7 |
50,7 |
62,8 |
12,1 |
|
4.Konut,Su,Elektrik,Gaz
|
14,6 |
66,3 |
44,2 |
14,4 |
62,1 |
49,8 |
41,7 |
42,1 |
0,4 |
|
5.Mobilyalar |
26,4 |
85,5 |
48,7 |
27,3 |
83,8 |
52,1 |
53,5 |
54,4 |
0,9 |
|
6.Sağlık |
21,4 |
56,1 |
57,2 |
13,9 |
56,9 |
54,9 |
44,9 |
41,9 |
-3,0 |
|
7.Ulaştırma |
31,0 |
103,2 |
69,7 |
33,2 |
107,5 |
70,5 |
67,9 |
70,4 |
2,5 |
|
8.Bilgi ve
İletişim |
13,4 |
43,2 |
63,3 |
12,0 |
54,6 |
42,3 |
40,0 |
36,3 |
-3,7 |
|
9.Eğlence,Spor
ve Kültür |
18,0 |
45,9 |
44,5 |
16,7 |
44,5 |
44,2 |
36,1 |
35,1 |
-1,0 |
|
10.Eğitim |
13,5 |
39,2 |
69,9 |
9,3 |
37,6 |
76,7 |
40,8 |
41,2 |
0,4 |
|
11.Lokanta
ve Konaklama |
26,5 |
86,6 |
89,1 |
24,5 |
88,3 |
85,7 |
67,4 |
66,2 |
-1,2 |
|
12.Diğerleri
Mal ve Hiz. |
21,4 |
83,8 |
59,4 |
22,3 |
84,9 |
63,1 |
54,9 |
56,8 |
1,9 |
|
ÖZEL NİHAİ
TÜKETİM |
22,1 |
82,6 |
62,1 |
21,9 |
83,6 |
63,6 |
55,6 |
56,4 |
0,8 |
|
|
|||||||||
|
ZORUNLU HARCAMA
(1-3-4-7) |
23,3 |
92,8 |
63,9 |
33,4 |
93,5 |
66,0 |
60,0 |
64,3 |
4,3 |
Kaynak:
TÜİK ve kendi hesaplamalarımız.
Gıda-içecek, giyim-ayakkabı,
konut ve ulaştırma grubu harcamalarından oluşan zorunlu tüketim harcamalarına
ilişkin zımni fiyat deflatörü yeni seride yüzde 60’tan yüzde 64,3’e
yükselmiştir. Zorunlu tüketim harcamaları deflatörü ile özel nihai tüketim
hrcamaları deflatörü arasındaki farkta 4,4 puandan 7,9 puana çıkmıştır. Diğer
bir ifadeyle, düşük gelirli kesimlerin karşı karşıya olduğu enflasyon oranının daha yüksek olduğu görülmüştür.
Aşağıdaki
tabloda, 2003=100 bazlı Tüketici Fiyatları Endeksi ve alt harcama gruplarında
yıllık ortalama enflasyon oranları yer almaktadır. 2021 yılında yüzde 19,6 olan
yıllık ortalama enflasyon, 2022 yılında yüzde 72,3’e yükselmiş, 2023 yılında
ise yüzde 53,9 olmuştur. Böylece, 2021-2023 döneminde ortalama TÜFE
enflasyonu yüzde 48,6 olarak gerçekleşmiştir (4.sütun). Bu dönemde, eski özel
nihai tüketim harcaması deflatörü ortalama yüzde 55,6, revize yeni özel nihai
tüketim harcaması deflatörü ise yüzde 56,4 olarak gerçekleşmiştir. Zorunlu
harcamalara ilişkin ortalama enflasyon 2021-2023 döneminde TÜFE’de yüzde 50,7
iken, bu oran eski seride yüzde 60, yeni seride yüzde 64,3 olarak hesaplanmaktadır
(Tablo:3). Yeni seriye göre 2021-2023 döneminde ortalama enflasyonun, TÜFE enflasyonundan
7,8 puan daha yüksek olduğu görülmektedir. Zorunlu harcamalarla ilgili bu fark
13,6 puana yükselmektedir.
Tablo:3-TÜFE-Yıllık
Ortalama Enflasyon (%)
|
|
TÜFE |
2021-2023
Ortalaması |
TÜFE
İle Fark |
|||||
|
|
Tüketim
Deflatörü |
Tüketim
Deflatö. |
||||||
|
2021 |
2022 |
2023 |
TÜFE |
Eski |
Yeni |
Eski |
Yeni |
|
|
1.Gıda ve
Alkolsüz İçecek |
24,3 |
85,6 |
65,8 |
58,6 |
66,2 |
73,4 |
7,6 |
14,8 |
|
2.Alkollü
İçecek,Tütün |
4,8 |
67,7 |
52,8 |
41,7 |
45,1 |
47,4 |
3,3 |
5,7 |
|
3.Giyim ve
Ayakkabı |
8,3 |
31,5 |
27,7 |
22,5 |
50,7 |
62,8 |
28,2 |
40,3 |
|
4.Konut,Su,Elektrik,Gaz
|
17,7 |
69,4 |
33,5 |
40,2 |
41,7 |
42,1 |
1,5 |
1,9 |
|
5.Mobilyalar |
25,1 |
80,2 |
55,1 |
53,5 |
53,5 |
54,4 |
0,0 |
0,9 |
|
6.Sağlık |
18,4 |
47,8 |
74,5 |
46,9 |
44,9 |
41,9 |
-2,0 |
-5,0 |
|
7.Ulaştırma |
26,6 |
99,9 |
50,9 |
59,1 |
67,9 |
70,4 |
8,8 |
11,3 |
|
8.Bilgi ve
İletişim |
6,5 |
23,9 |
42,0 |
24,2 |
40,0 |
36,3 |
15,8 |
12,1 |
|
9.Eğlence,Spor
ve Kültür |
12,8 |
51,2 |
50,8 |
38,2 |
36,1 |
35,1 |
-2,1 |
-3,1 |
|
10.Eğitim |
11,8 |
30,3 |
60,1 |
34,1 |
40,8 |
41,2 |
6,7 |
7,1 |
|
11.Lokanta
ve Konaklama |
21,5 |
72,5 |
81,8 |
58,6 |
67,4 |
66,2 |
8,8 |
7,6 |
|
12.Diğerleri
Mal ve Hiz. |
19,5 |
63,0 |
53,8 |
45,4 |
54,8 |
56,8 |
9,4 |
11,4 |
|
TÜFE TOPLAM |
19,6 |
72,3 |
53,9 |
48,6 |
55,6 |
56,4 |
7,0 |
7,8 |
|
|
||||||||
|
ZORUNLU
HARCAMA (1-3-4-7) |
21,8 |
80,3 |
50,0 |
50,7 |
60,0 |
64,3 |
9,3 |
13,6 |
Kaynak:
TÜİK ve kendi hesaplamalarımız.
2021-2023
döneminde özel nihai tüketim harcamaları yeni deflatörü ile TÜFE enflasyonu
arasındaki fark bazı harcama gruplarında şu şekildedir;
·
Giyim-ayakkabı
grubunda tüketim deflatörü TÜFE’den 40,3 puan daha yüksektir,
·
Gıda-ve
alkolsüz içecek grubunda tüketim deflatörüTÜFE’den 14,8 puan daha yüksektir,
·
Bilgi-iletişim
grubunda tüketim deflatörü TÜFE’den 12,1 puan daha yüksektir,
·
Ulaştırma
grubunda tüketim deflatörü TÜFE’den 11,3 puan daha yüksektir,
·
Alkollü
içecek, eğitim,lokanta ve konaklama grubunda da tüketim deflatör TÜFE’den
yüksektir,
·
Sağlık
ve eğlence-spor-kültür gruplarında ise tüketim deflatörü TÜFE’den daha
düşüktür.
2022
ve 2023 yıllarında TÜFE ile ölçülen yıllık ortalama enflasyon ile özel nihai
tüketim harcamaları deflatörü arasında yaklaşık 10 puan civarında bir fark
çıkmıştır. Bu
dönemde, özellikle 2022 yılında toplumda TÜFE enflasyonuna karşı bir
güvensizlık ortaya çıkmıştır. Hanehalkı tüketimi içinde ağırlığı yüksek
olan, özellikle gıda ve alkolsüz içecekler ile giyim-ayakkabı grubunda enflasyonun
düşük ölçüldüğü ve açıklandığı inancı yaygınlık kazanmıştır. Ulusal hesaplarda kullanılan
özel nihai tüketim harcamaları verileri ve bunlara ilişkin revizyon, kamuoyunda
oluşan bu inancın doğru olduğunu göstermektedir.TÜİK’in “Ulusal Hesaplardaki
Ana Revizyona” benzer bir revizyonu, Tüketici Fiyatları Endeksinde de yapması
ve toplumda fiyat endekslerine karşı güveni tekrar oluşturması gerekmektedir.
[1] TÜİK, Ulusal Hesaplar Sisteminde “Ana Revizyon” Kapsamında Yapılan
Çalışmalar-Açıklama Metni, TÜİK Ulusal Hesaplar Daire Başkanlığı 01.09.2025.
