2008-2025 Mayıs-Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükleri

 

FİRMALARIN DÖVİZ VARLIK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİNDEKİ GELİŞMELER

(Zafer YÜKSELER, 22 Temmuz 2025)

                TCMB verileri incelendiğinde, 2008 yılında 150 milyar dolar olan firmaların döviz yükümlülüklerinin 2017 yılında 327,2 milyar dolar ile zirve yaptığı görülmektedir. Aynı dönemde firmaların döviz varlıkları 66,6 milyar dolardan 126,3 milyar dolara yükselmiş, Net Döviz Pozisyon açıkları ise 83,3 milyar dolardan 200,9 milyar dolara çıkmıştır (Grafik:1). Bu dönemde döviz yükümlülüklerindeki artış, genelde yurtiçi finansal kuruluşlardan sağlanan döviz ve dövize endeksli kredilerdeki artıştan kaynaklanmıştır. Nitekim 2008 yılında 48,1 milyar dolar olan yurtiçinden sağlanan krediler tutarı, 2017 yılında 186 milyar dolara yükselmiştir. Bu artışta temel etken, 2009 yılında yapılan kambiyo rejimi değişikliği ile döviz kazancı olmayan firmalara da dövizle borçlanma imkanının getirilmesidir. Firmaların yurtdışından sağladıkları krediler ise 86,8 milyar dolardan 98,7 milyar dolara yükselmiştir.

                2017 sonrasında firmaların döviz yükümlülüklerinde belirgin bir düşüş trendi gözlenmiştir. 2017 yılında 327,2 milyar dolar olan toplam döviz yükümlülükleri, 2022 yılı sonunda 251,9 milyar dolara gerilemiştir. Bu gerilemenin tümü, TL kredi faizlerindeki düşüş nedeniyle, yurtiçindeki finansal kuruluşlardan sağlanan döviz kredilerindeki azalıştan kaynaklanmıştır. Nitekim yurtiçinden sağlanan krediler 186 milyar dolardan 111,8 milyar dolara gerilerken, yurtdışından sağlanan krediler 98 milyar dolar civarında kalmıştır. 2017 yılında 126,3 milyar dolar olan firmaların döviz varlıkları, 2022 yılı sonunda 174,7 milyar dolara yükselmiştir. Bu dönemde firmaların döviz mevduatları da 68 milyar dolardan 95,9 milyar dolara çıkmıştır. 2021 yılı sonunda uygulamaya konulan “Kur Korumalı Mevduat” hesapları firmaların yurt içi bankalardaki döviz mevduatları kapsamında gösterilmiştir. Bu nedenle, 2017 yılında firmaların yurt içi bankalardaki döviz mevduatları 63,4 milyar dolar iken, bu mevduat 2022 yılında 89 milyar dolara yükselmiştir.

                2023 yılı ortasında uygulanmaya başlanan “Rasyonel Politikalar” kapsamında faiz oranları yükseltilirken, kur korumalı mevduatın azaltılmasına yönelik düzenlemeler yapılmış, ekonomiye sermaye girişlerinin teşviki için çabalar yoğunlaşmıştır. Uygulamaya konulan politikaların etkisiyle, 2022 yılında 70,5 milyar dolar olan firmaların net pozisyon açığı 2024 yılında 143,9 milyar dolara, 2025 Mayıs ayında ise 176,2 milyar dolara yükselmiştir (TABLO:1). Kur korumalı mevduattaki düşüş nedeniyle, 2023 yılında 91,3 milyar dolar olan firmaların yurt içi bankalardaki döviz mevduatı 2025 Mayıs ayında 63,7 milyar dolara gerilemiştir.

TABLO:1-Finansal Kesim Dışındaki Firmaların Döviz varlık ve Yükümlülükleri (Milyon ABD Doları)

	2008	2017	2022	2023	2024	2025 Mayıs
TOPLAM VARLIKLAR	66.646	126.325	174.713	184.489	161.272	166.844
Yurt İçi İşlemler	27.301	63.379	89.291	91.555	59.823	67.017
Yurt Dışı İşlemler	39.345	62.946	85.422	92.934	101.449	102.827
TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER	149.986	327.194	251.944	254.953	305.146	343.077
Yurt İçi İşlemler	48.072	186.007	111.777	110.330	150.898	168.915
Yurt Dışı İşlemler	101.914	141.187	140.167	144.623	154.249	174.162
NET DÖVİZ POZİSYONU	-83.340	-200.869	-77.231	-70.464	-143.874	-176.233
Yurt İçi İşlemler	-20.771	-122.628	-22.486	-18.775	-91.075	-104.233
Yurt Dışı İşlemler	-62.569	-78.241	-54.744	-51.689	-52.799	-71.335

KAYNAK: TCMB.

                Firmaların net döviz pozisyonunu yurtiçi ve yurtdışı finansal kuruluşlarla yapılan işlemlere göre ayrıştırdığımızda, net döviz pozisyonundaki dalgalanmaların büyük ölçüde yurt içi işlemlerden kaynaklandığı görülmektedir (Grafik:2).  Yurt içi-yurt dışı finansal kuruluşa ilişkin işlem tasnifi Tablo:2’deki ayrıma göre yapılmıştır. 2008 yılında 83,3 milyar dolar olan net döviz pozisyonu açığı, 2017 yılında 200,9 milyar dolara yükselmiştir. Bu dönemde yurtiçi finansal kuruluşlarla yapılan işlemlerden kaynaklanan net döviz pozisyonu açığı ise 20,8 milyar dolardan 122,6 milyar dolara yükselmiştir. Toplam net döviz pozisyonu açığı 2022 yılında 77,2 milyar dolara gerilerken, yurt içi finansal kuruluşlarla yapılan işlemlerden kaynaklanan pozisyon açığı da 22,4 milyar dolara gerilemiştir. 2025 Mayıs ayında firmaların toplam net döviz pozisyonu açığı 176,2 milyar dolara yükselirken, yurt içi işlemlerden kaynaklanan pozisyon açığı da 104,2 milyar dolara çıkmıştır.

TABLO:2- Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülüklerinin Yurt İçi-Yurt Dışı İşlem Tasnifi

VARLIKLAR
YURT İÇİ İŞLEMLER	YURT DIŞI İŞLEMLER
Yurt içi bankalardaki döviz mevduatı	Yurt dışı bankalardaki döviz mevduatı
Yurt içinde ihraç edilen döviz cinsi DİBS	Yurt dışında ihraç edilen döviz cinsi DİBS
	Yurt dışında portföy yatırımı
	İhracat alacakları
	Yurt dışında doğrudan sermaye yatırımı
	Türev varlıklar
YÜKÜMLÜLÜKLER
YURT İÇİ İŞLEMLER	YURT DIŞI İŞLEMLER
Yurt içinden sağlanan döviz ve dövize endeksli krediler	Yurt dışında sağlanan krediler
	İthalat borçları
	Türev yükümlülükler

 

2025 Mayıs-Uluslararası Yatırım Pozisyonu

 

ULUSLARARASI YATIRIM POZİSYONU (UYP) VE ÖDEMELER DENGESİ

(Zafer YÜKSELER, 18 Temmuz 2025)

2024 yılı aralık ayında 336,7 milyar dolar olan Net UYP açığı, 2025 yılı mayıs ayında 309 milyar dolara gerilemiştir. Bu dönemde varlıklar 2,1 milyar dolar artmış, yükümlülükler ise 25,6 milyar dolar azalmıştır. Varlıklar kısmında doğrudan yatırımlar ve mevduat artarken, resmi rezervler ve krediler azalmıştır. Yükümlülüklerdeki düşüş, doğrudan ve portföy yatırımları ile mevduattan kaynaklanmış, kredilerde ise önemli bir artış gözlenmiştir. 2024 yılında 186,8 milyar dolar olan yabancıların finansal yatırım stoku, hisse senedi ve borç senetlerindeki azalışın etkisiyle 2025 yılı mayıs ayında 177,8 milyar dolara gerilemiştir.

 

ULUSLARARASI YATIRIM POZİSYONU (Milyon ABD doları)

	2024 Aralık (1)	2025 Mayıs (2)	Fark   (2-1)	Farkın Kaynakları
				Ödemeler Denge. Akımı 2025 O.-Mayıs	Değerleme-Kur ve Parite Farkları
NET UYP (1-2)	-336.680	-309.039	27.641	-26.944	54.585
1.Varlıklar	360.449	362.537	2.088	-15.132	17.220
Doğrudan Yatırımlar	65.365	68.866	3.501	3.499	2
Portföy Yatırımları	3.965	4.233	268	3.703	-3.435
Ticari Krediler	58.255	57.702	-553	-2.304	1.751
Krediler	5.681	5.314	-367	1.393	-1.760
Mevduat	68.116	69.189	1.073	1.670	-597
Bankalar-YP	39.440	39.290	-150	-569	419
Diğer Varlıklar	3.911	4.043	132	24	108
Rezerv Varlıklar	155.156	153.190	-1.966	-23.117	21.151
2.Yükümlülükler	697.129	671.576	-25.553	11.812	-37.365
Doğrudan Yatırımlar	218.510	190.572	-27.938	4.727	-32.665
Portföy Yatırımları	124.642	112.424	-12.218	-3.397	-8.821
Ticari Krediler	60.389	62.797	2.408	1.850	558
Krediler	189.646	203.506	13.860	7.167	6.693
Mevduat	96.860	94.933	-1.927	1.442	-3.369
TCMB	34.701	29.553	-5.148	-6.125	977
Bankalar	62.159	65.380	3.221	7.567	-4.346
Diğ.Yüküm. + SDR	7.082	7.344	262	23	239
ULUSLARARASI REZERV	194.596	192.480	-2.116	-23.686	21.570
TCMB	155.156	153.190	-1.966	-23.117	21.151
Bankalar	39.440	39.290	-150	-569	419
Y.Dışı Yerleşik Finans. Y.	186.801	177.804	-8.997	4.170	-13.167
Hisse Senedi	33.643	27.627	-6.016	-113	-5.903
Borç Senedi	90.999	84.797	-6.202	-3.284	-2.918
Mevduat	62.159	65.380	3.221	7.567	-4.346

Kaynak: TCMB.

UYP stok değerleri, finansal varlık ve yükümlülüklere ilişkin ödemeler dengesi akım girişlerinden, farklı para birimlerinin dolara karşı değerlerindeki değişimden, Türk lirasının dolar karşısındaki değerinden, hisse senetleri, DİBS ve altın fiyatlarındaki değişimden etkilenmektedir. Stok veriler incelendiğinde, en belirgin değişimin, doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, rezerv, kredi ve mevduat kalemlerinde olduğu görülmektedir.

2025 yılı ocak-mayıs dönemi ödemeler dengesi akımları incelendiğinde, doğrudan yatırımlar 3,5 milyar dolar, portföy yatırımları 3,7 milyar dolar, mevduat 1,7 milyar dolar, krediler 1,4 milyar dolar artarken, rezerv varlıklar 23,1 milyar dolar, ticari krediler 2,3 milyar dolar azalmış, böylece toplam varlıklar 15,1 milyar dolar düşmüştür. Yükümlülükler kısmında doğrudan yatırımlarda 4,7 milyar dolar, kredilerde 7,2 milyar dolar, ticari kredilerde 1,9 milyar dolar, bankalar mevduatında 7,6 milyar dolar artış olmuş, portföy yatırımları 3,4 milyar dolar, TCMB’deki mevduatın 6,1 milyar dolar azalmasının etkisiyle toplam yükümlülüklerdeki artış 11,8 milyar dolar olmuştur. Sonuç olarak 2025 ocak-mayıs döneminde ödemeler dengesi finans hesabından 26,9 milyar dolar giriş olmuş ve net uluslararası yükümlülüğümüz de aynı tutarda artmıştır.

2025 yılı ocak-mayıs döneminde değerleme-kur ve parite farkları etkisi, varlıkları 17,2 milyar dolar artırırken, yükümlülükleri 37,4 milyar dolar azaltmıştır. Böylece değerleme-kur ve parite etkisi Net UYP’yi 54,6 milyar dolar azaltıcı etkide bulunmuştur. 2025 ocak-mayıs döneminde doğrudan yatırım, portföy yatırımları, mevduat, kredi ve rezerve ilişkin değerleme varlık ve yükümlülükleri önemli ölçüde etkilemiştir. Altın stoklarının değerleme ve parite etkisi resmi rezervleri 21,2 milyar dolar, banka rezervlerini ise 0,4 milyar dolar artırmış ve toplam uluslararası rezervleri 21,6 milyar dolar yükseltmiştir. Değerleme-parite ve kur etkisi büyük ölçüde diğer sektörlerin net pozisyonunda da etkili olmuştur.

Uluslararası Yatırım Pozisyonundaki değişim ile Ödemeler Dengesi Tablosu birlikte değerlendirildiğinde, varlıklar bölümünde “portföy yatırımları”, yükümlülükler bölümünde “krediler”, “bankalar-mevduat” ve portföy yatırımları-borç senetleri” kalemlerinde önemli bir uyumsuzluk olduğu dikkati çekmektedir. TCMB 2024 aralık ayında portföy yatırımlarında önemli bir revizyon yapmıştır, ancak buna rağmen sorunun devam ettiği görülmektedir.

Aşağıdaki Grafik:1’de Net UYP verisi yanı sıra, değerleme-kur-parite etkisinden daha az etkilenen, doğrudan yatırımlar ve hisse senetleri hariç Net UYP ile uluslararası rezervler verisi de yer almaktadır. 2024 yılı aralık ayında -152 milyar dolar olan doğrudan yatırımlar ve hisse senedi hariç net UYP 2025 yılı mayıs ayında -162 milyar dolara yükselmiştir. 2024 yılı sonunda 194,6 milyar dolar olan toplam uluslararası rezervler ise, 2025 yılı mayıs ayında 192,5 milyar dolara gerilemiştir.

TCMB Net Yatırım Pozisyonu fazlası 2024 yılında 115 milyar dolar iken, 2025 yılı nisan ayında 102,7 milyar dolara gerilemiş, mayıs ayında ise 117,9 milyar dolara yükselmiştir. 2024 yılında ve 2025 mayıs ayında, TCMB net pozisyonu altın rezervlerine ilişkin değerlemeden olumlu etkilenmiştir. Bankaların 2024 yılı sonunda 104,2 milyar dolar olan net pozisyon açığı 2025 yılı nisan ayında ise 99,9 milyar dolara gerilemiş, 2025 mayıs ayında ise 107,6 milyar dolara yükselmiştir. 2024 yılında 262,7 milyar dolara yükselen diğer sektörlerin net pozisyon açığı, 2025 yılı nisan ayında 245,4 milyar dolara, mayıs ayında ise 240,2 milyar dolara gerilemiştir. Diğer sektörlerin pozisyon açıklarındaki iyileşme büyük ölçüde doğrudan yatırımlara ilişkin değerleme etkisinden kaynaklanmıştır. 2023 sonunda 69,8 milyar dolar olan Genel Hükümet net pozisyon açığı ise 2024 aralık ayında 85 milyar dolara yükselmiş, 2025 mayıs ayında ise 79,1 milyar dolara gerilemiştir.

KESİMLERE GÖRE NET ULUSLARARASI YATIRIM POZİSYONU (Milyon Dolar)

	2024 Aralık	2025 Nisan	2025 Mayıs
Toplam Net Uluslararası Yatırım Pozisyonu	-336,680	-318.232	-309.039
Merkez Bankası	114.986	102.658	117.911
Genel Hükümet	-84.790	-75.556	-79.127
Bankalar	-104.189	-99.915	-107.603
Diğer Sektörler	-262.687	-245.419	-240.220