Firmaların Döviz Varlık ve Yükümlülükler (2008-2026 Ocak)

 

FİRMALARIN DÖVİZ VARLIK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİNDEKİ GELİŞMELER

(Zafer YÜKSELER, 27 Mart 2026)

                TCMB verileri incelendiğinde, 2008 yılında 150 milyar dolar olan firmaların döviz yükümlülüklerinin 2017 yılında 326 milyar dolar ile zirve yaptığı görülmektedir. Aynı dönemde firmaların döviz varlıkları 66,6 milyar dolardan 126,3 milyar dolara yükselmiş, Net Döviz Pozisyon açıkları ise 83,3 milyar dolardan 199,6 milyar dolara çıkmıştır. Bu dönemde döviz yükümlülüklerindeki artış, genelde yurtiçi finansal kuruluşlardan sağlanan döviz ve dövize endeksli kredilerdeki artıştan kaynaklanmıştır. Nitekim 2008 yılında 48,1 milyar dolar olan yurtiçinden sağlanan krediler tutarı, 2017 yılında 186 milyar dolara yükselmiştir. Bu artışta temel etken, 2009 yılında yapılan kambiyo rejimi değişikliği ile döviz kazancı olmayan firmalara da dövizle borçlanma imkanının getirilmesidir. Firmaların yurtdışından sağladıkları krediler ise 87,8 milyar dolardan 97,4 milyar dolara yükselmiştir (Grafik:1).

                2017 sonrasında firmaların döviz yükümlülüklerinde belirgin bir düşüş trendi gözlenmiştir. 2017 yılında 326 milyar dolar olan toplam döviz yükümlülükleri, 2022 yılında 252,5 milyar dolar, 2023 yılında ise 254,4 milyar dolar olmuştur. Bu gerilemenin tümü yurtiçinden sağlanan kredilerdeki azalıştan kaynaklanmıştır. Nitekim yurtiçinden sağlanan krediler 2017 yılında 186 milyar dolar iken, 2023 yılında 110,3 milyar dolara gerilemiş, yurtdışından sağlanan krediler ise 97 milyar dolar düzeyinde kalmıştır (Grafik:1). Firmaların döviz yükümlülükleri, “rasyonel politikaların” uygulanması sonucunda ivme kazanmış, 2025 yılı sonunda 372,4 milyar dolara, 2026 Ocak ayında ise 381 milyar dolara yükselmiştir.  2017 yılında 126,3 milyar dolar olan firmaların döviz varlıkları, 2023 yılı sonunda 184,6 milyar dolara yükselmiş, 2026 Ocak ayında ise 183,4 milyar dolar olmuştur. Bu dönemde firmaların döviz mevduatları, 2022 ve 2023 yıllarında, kur korumalı mevduat uygulaması ile 2023 yılında 99,7 milyar dolara kadar yükselmiş, kur korumalı mevduatın tasfiyesi sonucunda 2026 Ocak ayında ise 77,6 milyar dolara gerilemiştir.

                Firmaların net döviz pozisyonunu yurtiçi ve yurtdışı finansal kuruluşlarla yapılan işlemlere göre ayrıştırdığımızda, net döviz pozisyonundaki değişimin yurtiçi işlemlerden kaynaklandığı görülmektedir (Grafik:2). 2017 yılında yurtiçi finansal kuruluşlarla yapılan işlemlerden kaynaklanan net döviz pozisyonu açığı 122,6 milyar dolar iken, bu açık 2023 yılı sonunda 18,8 milyar dolara gerilemiş, 2026 Ocak ayında ise 118,9 milyar dolara yükselmiştir. 2017 yılında 77 milyar dolar olan yurtdışı finansal kuruluşlarla yapılan işlemlerden kaynaklanan net döviz pozisyonu açığı 2023 yılında 51,2 milyar dolar, 2026 Ocak ayında ise 78,7 milyar dolar olmuştur. Böylece, 2017 yılında 199,6 milyar dolar olan toplam döviz pozisyon açığı, 2023 yılında 70 milyar dolara gerilemiş, 2025 yılında 188,4 milyar dolara, 2026 Ocak ayında ise 197,6 milyar dolara yükselmiştir. Sonuçta, rasyonel kur ve faiz politikaları uygulaması reel sektörün net döviz pozisyonunun bozulmasına neden olmuştur.